Thứ Sáu, 1 tháng 5, 2020

Họ vẫn cứ ra đi

Chép lại bài viết trên fb cuối năm 2019
------
Hôm nay là ngày chủ nhật cuối cùng của năm 2018. Thêm một ngày nữa là đã bước sang năm 2019 rồi.

Thế hệ của tôi, họ bắt đầu ra đi, lác đác từ những năm 79. Đi "bán chính thức".... Đa số họ là con cái của các gia đình tư sản thành đạt từ chế độ cũ, phải ra đi vì họ không được chấp nhận trong xã hội mới. Năm ấy tôi 19 tuổi, mới vào đại học, và lòng thì phơi phới vô cùng vì nghĩ rằng chiến tranh chết chóc đã qua đi, giờ chỉ cần học xong, có một nghề nghiệp ổn định là thế hệ của chúng tôi sẽ nhanh chóng xây dựng lại đất nước để sánh vai cùng thế giới.

Thế hệ của tôi,  họ ồ ạt ra đi trong những năm 1989. Đành đoạn dứt áo ra đi tìm đường sống. Vượt biên, thuyền nhân. Đất nước khủng hoảng sau lần đổi tiền cuối cùng vào năm 1985. Lúc ấy tôi 29 tuổi, đã là giảng viên đại học, có gia đình và 1 đứa con 2 tuổi. Hai vợ chồng đi làm trong khu vực công (vì làm gì có khu vực nào khác!), và dù là gia đình "2 thu nhập" với chỉ 1 đứa con nhỏ mà chúng tôi vẫn ... đói triền miên với đồng lương nhà nước.

Những năm 1999, đất nước đã mở cửa, bắt đầu hội nhập với thế giới. Tôi đã có bằng tiến sĩ được vài năm (vô cùng hiếm hoi vào thời ấy) từ một học bổng viện trợ của Úc dành cho VN, là phó khoa của một trường đại học công lập lớn ở  Sài Gòn, và có thêm đứa con thứ hai. Lúc ấy tôi 39 tuổi, và mặc dù biết rằng bạn bè tôi đã rục rịch bắt đầu tính toán việc "vượt biên bằng máy bay", tôi vẫn tin rằng VN đã đi vào đúng quỹ đạo của thế giới tự do và phát triển, rất cần sự đóng góp của những người may mắn có cơ hội học hành tử tế như tôi. Niềm tin ấy được chia sẻ và củng cố bởi ông xã hiền lành nhân hậu của tôi, và cứ thế, chúng tôi cắm đầu làm việc, sống thanh bạch nhưng lương thiện, sinh hoạt hết sức giản dị và tiết kiệm, đến độ một người đồng nghiệp cùng khoa của tôi đã phải  thốt lên: PAnh sống như người đi tu. (Cảm giác ấy sau này cô con dâu cũng xác nhận.)

Những năm 2009, VN đã hội nhập quốc tế sâu rộng, đã là thành viên WTO, nền "kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa" đã được thiết lập, khu vực tư nhân bắt đầu phát triển. Tôi đã 49 tuổi, đã đứng đầu một đơn vị rất nhỏ nhưng có vai trò quan trọng trong ĐHQG-HCM dù là một người không Đảng - được bổ nhiệm chỉ vì năng lực, bất chấp "lý lịch xấu". Tôi được quyền sử dụng ngân sách, là chủ tài khoản, toàn quyền tuyển dụng và bổ nhiệm nhân sự dưới quyền (trừ cấp phó), toàn quyền sử dụng tài chính và tài sản công được cấp miễn là theo đúng quy định, toàn quyền quan hệ với thế giới trong lĩnh vực chuyên môn của mình. Quyền khá lớn, và tôi cũng làm được khá nhiều, nên tôi thấy khá hài lòng, trừ một việc: Lương của tôi (và của nhân viên) theo quy định của nhà nước vẫn là một đồng lương chết đói! Và để khỏi chết đói, tôi vẫn phải đi dạy vào buổi tối và cuối tuần. Không ai hiểu tại sao lại như vậy, khi công việc của tôi được xem là "khá béo bở", không cần lương, chỉ cần bổng là đủ! Bạn bè tôi - số ít ỏi còn ở lại VN - lúc ấy đã có nhiều người phất lên, (một số vì "trúng quả", đa số là do làm cho những công ty đa quốc gia, lương cao ngất ngưởng), đã/đang bắt đầu thực hiện kế hoạch cho con cái đi tỵ nạn giáo dục, còn bản thân họ thì mua nhà ở nước ngoài, mua thẻ xanh ở Canada, Mỹ, Úc.... Tóm lại, bao nhiêu năm rồi họ vẫn (cứ) ra đi.

Còn 2 ngày nữa là bắt đầu 2019, tôi bước sang tuổi 59. Rất muộn màng nhưng trễ còn hơn không bao giờ, tôi đã ra khỏi khu vực công đến nay được gần 8 năm, đã có lương hưu sau hơn 30 năm làm việc, vẫn tiếp tục không phải là (và sẽ không bao giờ là) Đảng viên, đã kịp cho cô con gái đi tỵ nạn giáo dục vài năm qua (cậu con trai đầu thì học hoàn toàn trong nước vì bố mẹ sống thanh bạch lương thiện và làm việc trong khu vực công thì tiền đâu mà cho con tỵ nạn?). Vài ngày qua, đọc tin tức về vụ LNMQ, rồi vụ đoàn du lịch VN trốn ở lại Đài Loan, nhìn lại đời mình tôi thấy tiếc những cơ hội của cá nhân mà tôi đã từ chối vì những lý tưởng ngây thơ, thấy mình thật buồn cười, và cũng thấy thật buồn. Mọi thứ trên đất nước này đã thay đổi, phải nói là đảo lộn tất cả.

Chỉ có một thứ dường như không thay đổi: Họ vẫn ra đi!

Khi kẻ chinh phục bị đồng hóa

Khi kẻ chinh phục bị đồng hóa
-----
Khi đọc lịch sử trên thế giới ta sẽ thấy có rất nhiều trường hợp kẻ đi chinh phục bị đồng hóa ngược về mặt văn hóa. Ấy là khi một nền văn minh cao hơn lại là kẻ thua cuộc do những bất lợi về thời thế, hoặc yếu kém về chính trị hoặc quân sự, như khi có kẻ nội gián phá hoại ở bên trong, hoặc khi những cải cách đúng nhưng hơi sớm và chưa được đám đông ủng hộ.

Lúc ấy, kẻ chiến thắng đại diện cho một nền văn minh thấp hơn chắc chắn sẽ thực hiện những chính sách mang tính hủy diệt đối với nền văn minh cao hơn -- đơn giản vì họ không hiểu giá trị của những gì họ phá hủy. Và cùng với đó là sự than rền rĩ không được thốt rõ thành lời, sự nghiến răng chịu đựng, thậm chí gượng cười làm vui của kẻ bị chinh phục, nuốt hận mà nhìn những thành tựu, những giá trị của nền văn minh mà trước đây mình đã từng biết bị phỉ báng, bị lăng mạ, bị đập phá ngay trước mắt mình, mà không thể phản đối hay đơnKhi kẻ chinh phục bị đồng hóa
-----
Khi đọc lịch sử trên thế giới ta sẽ thấy có rất nhiều trường hợp kẻ đi chinh phục bị đồng hóa ngược về mặt văn hóa. Ấy là khi một nền văn minh cao hơn lại là kẻ thua cuộc do những bất lợi về thời thế, hoặc yếu kém về chính trị hoặc quân sự, như khi có kẻ nội gián phá hoại ở bên trong, hoặc khi những cải cách đúng nhưng hơi sớm và chưa được đám đông ủng hộ.

Lúc ấy, kẻ chiến thắng đại diện cho một nền văn minh thấp hơn chắc chắn sẽ thực hiện những chính sách mang tính hủy diệt đối với nền văn minh cao hơn -- đơn giản vì họ không hiểu giá trị của những gì họ phá hủy. Và cùng với đó là sự than rền rĩ không được thốt rõ thành lời, sự nghiến răng chịu đựng, thậm chí gượng cười làm vui của kẻ bị chinh phục, nuốt hận mà nhìn những thành tựu, những giá trị của nền văn minh mà trước đây mình đã từng biết bị phỉ báng, bị lăng mạ, bị đập phá ngay trước mắt mình, mà không thể phản đối hay đơn giản chỉ là giải thích, ngăn can...

Những điều đang xảy ra ở Trung Đông dưới bàn tay ISIS là một ví dụ hùng hồn cho cái chính sách hủy diệt ấy.

Và điều phải đến sẽ đến: một quá trình đồng hóa tất yếu để kéo mặt bằng văn minh của toàn xã hội xuống cho bằng trình độ của kẻ cầm quyền. Những gì mà thế hệ thứ nhất cảm thấy không thể chấp nhận sẽ trở nên chấp nhận được ở thế hệ thứ hai, và trở thành bình thường ở thế hệ thứ ba.... Và cứ thế.

Nhưng hượm đã.... Bao giờ cũng vậy, những giá trị của nền văn minh cũ tưởng đã hoàn toàn biến mất không hiểu sao bỗng từ từ trỗi dậy trong xã hội mới. Và chính con cháu của những kẻ chinh phục,  "tầng lớp ưu tú mới" lại chính là những người hăng hái khôi phục những giá trị cũ, dù không phải là hoàn toàn vì sự hạn chế về trình độ hiểu biết của họ, và cũng vì hoàn cảnh đã thay đổi ít nhiều.

Chỉ có điều những người này không biết hoặc không muốn biết và không thể thừa nhận nguồn gốc của những giá trị mới mà họ đang tạo ra (thực ra là khôi phục lại) mà thôi. Ngược lại, với sự kiêu ngạo cố hữu của người chiến thắng, họ cho rằng đó chính là những sáng tạo của họ; họ tin rằng mình là chủ nhân của một nền văn minh mới mà họ đang tạo dựng ra.

Các nhà sử học gọi đó là quá trình đồng hóa ngược khi kẻ bị chinh phục lại đồng hóa kẻ đi chinh phục - dù có ai thừa nhận điều này hay không thì cũng thế. Nhưng quá trình ấy diễn ra như thế nào thì ít người phân tích ra được. Mà cũng phải thôi, vì quá trình ấy diễn ra từ từ như như mưa dầm thấm đất; nó không có những cuộc cách mạng long trời lở đất để các nhà sử học có thể ghi lại sự kiện mà phân tích. Để hiểu quá trình này có lẽ chỉ có những người trong cuộc và phải mất hàng nửa thế kỷ trở lên mới thấy được. Vậy nên cần phải có văn học nơi số phận của những con người được ghi lại một cách cách trung thực dù không chính xác hoàn toàn về từng chi tiết.

Như một người luôn thuộc về phe thiểu số, khi đọc văn học của các quốc gia tôi đều quan tâm đến các tác giả và tác phẩm viết về những kẻ bên lề.  Như những tác giả da đen trong văn học Mỹ hoặc sau này là tác phẩm của những người nhập cư. Và tôi nghĩ, độ mở và sự bao dung của một nền văn hóa ra được thấy rõ nhất khi những người thiểu số,  những kẻ bên lề trở thành những tác gia được xã hội thừa nhận và vinh danh.

Đó cũng là lúc những giá trị của bên thua trận đã chinh phục được kẻ thắng trận, và cũng là lúc quá trình "đồng hóa ngược" được xem như là hoàn tất. Quá trình này có thể chủ động hoặc bị động, và ta cũng có thể gọi nó bằng một cái tên gọi khác dễ nghe hơn, như "quá trình giao thoa văn hóa" chẳng hạn.

Và chỉ đến lúc ấy thì mới có cái gọi là hòa hợp, hòa giải hay thông cảm gì đó vì mọi người đã suy nghĩ giống nhau sau và chấp nhận những giá trị như nhau.
------
Ghi vụn vào một ngày cuối tuần nhân dịp nghỉ 30 tháng 4 -1 tháng 5, 45 năm sau ngày ngày chấm dứt chiến tranh để mở ra một cuộc chiến khác âm thầm hơn trong mỗi lòng người.... giản chỉ là giải thích, ngăn can...

Những điều đang xảy ra ở Trung Đông là một ví dụ hùng hồn cho cái chính sách hủy diệt ấy.

Và điều phải đến sẽ đến: một quá trình đồng hóa tất yếu để kéo mặt bằng văn minh của toàn xã hội xuống cho bằng trình độ của kẻ cầm quyền. Những gì mà thế hệ thứ nhất cảm thấy không thể chấp nhận sẽ trở nên chấp nhận được ở thế hệ thứ hai, và trở thành bình thường ở thế hệ thứ ba.... Và cứ thế.

Nhưng hượm đã... bao giờ cũng vậy những giá trị của nền văn minh cũ tưởng đã hoàn toàn biến mất không hiểu sao bỗng từ từ trỗi dậy trong xã hội mới. Và chính con cháu của những kẻ chinh phục,  "tầng lớp ưu tú mới" lại chính là những người hăng hái khôi phục những giá trị cũ, dù không phải là hoàn toàn vì sự hạn chế về trình độ hiểu biết của họ, và cũng vì hoàn cảnh đã thay đổi ít nhiều.

Chỉ có điều những người này không biết hoặc không muốn biết và không thể thừa nhận nguồn gốc của những giá trị mới mà họ đang tạo ra (thực ra là khôi phục lại) mà thôi. Ngược lại, với sự kiêu ngạo cố hữu của người chiến thắng, họ cho rằng đó chính là những sáng tạo của họ; họ tin rằng mình là chủ nhân của một nền văn minh mới mà họ đang tạo dựng ra.

Các nhà sử học gọi đó là quá trình đồng hóa ngược khi kẻ bị chinh phục lại đồng hóa kẻ đi chinh phục - dù có ai thừa nhận điều này hay không thì cũng thế. Nhưng quá trình ấy diễn ra như thế nào thì ít người phân tích ra được. Mà cũng phải thôi vì quá trình ấy diễn ra từ từ như như mưa dầm thấm đất; nó không có những cuộc cách mạng long trời lở đất để các nhà sử học có thể ghi lại sự kiện mà phân tích. Để hiểu quá trình này có lẽ chỉ có những người trong cuộc và phải mất hàng nửa thế kỷ trở lên mới thấy được. Vậy nên cần phải có văn học nơi số phận của những con người được ghi lại một cách cách trung thực dù không chính xác hoàn toàn về từng chi tiết.

Như một người luôn thuộc về phe thiểu số, khi đọc văn học của các quốc gia tôi đều quan tâm đến các tác giả và tác phẩm viết về những kẻ bên lề.  Như những tác giả da đen trong văn học Mỹ hoặc sau này là tác phẩm của những người nhập cư. Và tôi nghĩ, độ mở và sự bao dung của một nền văn hóa ra được thấy rõ nhất khi những người thiểu số,  những kẻ bên lề trở thành những tác gia được xã hội thừa nhận và vinh danh.

Đó cũng là lúc những giá trị của bên thua trận đã chinh phục được kẻ thắng trận, và cũng là lúc quá trình "đồng hóa ngược" được xem như là hoàn tất. Quá trình này có thể chủ động hoặc bị động, và ta cũng có thể gọi nó bằng một cái tên gọi khác dễ nghe hơn, như "quá trình giao thoa văn hóa" chẳng hạn.

Và chỉ đến lúc ấy thì mới có cái gọi là hòa hợp, hòa giải hay thông cảm gì đó vì mọi người đã suy nghĩ giống nhau sau và chấp nhận những giá trị như nhau.
------
Ghi vụn vào một ngày cuối tuần nhân dịp nghỉ 30 tháng 4 -1 tháng 5, 45 năm sau ngày ngày chấm dứt chiến tranh để mở ra một cuộc chiến khác âm thầm hơn trong mỗi lòng người....

Thứ Năm, 30 tháng 4, 2020

30.4, nhớ Langston Hughes

Langston Hughes,  nếu ai đã học qua, thì biết đó là một nhà thơ Mỹ da đen. Ông sinh ra vào năm 1902 và mất năm 1967 lúc  cuộc chiến ở Việt Nam đang ngày càng khốc liệt.  Nhưng ông không có chút liên quan gì đến chiến tranh Việt Nam cả.

Vậy tại sao đến ngày 30 tháng 4 tôi lại nhớ đến ông? Có lẽ đó chỉ là một sự liên tưởng hết sức cá nhân. Vì tôi thấy tâm trạng của ông ông như một người da đen ở Mỹ trong thời kỳ mà sự kỳ thị đối với người da màu vẫn còn khá nhiều, phần nào cũng thật giống tâm trạng của tôi--một người trẻ thuộc về bên thua cuộc nhưng vẫn phải sống và vươn lên ở trong một hoàn cảnh không mấy thuận lợi cho mình.

Khi hoàn cảnh ngặt nghèo, không thuận lợi cho sự phát triển của mình thì người ta phản ứng ra sao? Tôi vẫn nhớ câu danh ngôn và ba tôi tôi thường đọc cho anh chị em tôi, đại khái như sau:

Cảnh khổ là nấc thang của kẻ anh tài, là kho tàng của người khôn khéo, và vực thẳm của kẻ yếu đuối."

Tôi không dám nhận mình là kẻ anh tài, và ở nhiều khía cạnh thì phải nói là khờ khạo chứ không hề khôn khéo, nhưng tôi dám chắc rằng tôi không yếu đuối - vì hoàn cảnh buộc mình phải mạnh mẽ để tồn tại.  Tôi, cũng như tất cả 8 anh chị em em trong gia đình tôi vẫn phải vươn, chiến đấu với nghịch cảnh để có được một chỗ đứng dưới mặt trời.... dù hằng ngày vẫn nhìn thấy những điều trái tai gai mắt bất công bất hạnh xảy ra cho mình và những người đồng cảnh ngộ....

Và trong những ngày đầu tiên vất vả vật lộn với cuộc sống trong "chế độ cách mạng" ấy, tôi tìm thấy Langston Hughes. Với những bài thơ đa số có giọng lạc quan, mạnh mẽ, khôi hài, tự tin nhưng thỉnh thoảng vẫn có một luồng ngầm những nét chua xót và đôi khi đau đớn - kể cả trong những bài thơ mạnh mẽ nhất.

Về Langston Hughes, tôi đã viết lan man ở nhiều nơi và có lẽ sẽ còn viết nữa. Thơ của ông tôi cũng đã dịch vài ba bài và đăng trên blog này. Có một bài mà tôi rất thích là Cả tôi nữa, các bạn có thể tìm được trên blog này . Một bài khác rất phù hợp với ngày 30 tháng 04 là bài Ước vọng không thành, tôi cũng đã đưa trên blog.

Còn hôm nay, 45 năm sau ngày 30.4.75, ở chặng cuối của cuộc đời làm việc của mình, tôi muốn giới thiệu thêm vài bài thơ khác của Langston Hughes. Những bài mà trước đây tôi thấy không xuất sắc nhưng hôm nay lại phù hợp với tâm trạng của chính tôi ngay lúc này.

DÂN TÔI
(Thơ Langston Hughes, PA dịch)

Đêm thì đẹp
Và đẹp sao là khuôn mặt của dân tôi

Bầu trời sao tuyệt đẹp
Và đẹp tuyệt vời là ánh mắt của dân tôi

Cũng thật đẹp là mặt trời sáng rực
Và rực sáng luôn là hồn cốt của dân tôi.
-----
Dân tôi trong bài thơ của LH là dân da đen. Còn đối với tôi thì dân tôi, trong đó có cả tôi, là những người thuộc về phe nước mắt.



Thứ Bảy, 27 tháng 1, 2018

Niềm vui ngắn chẳng đầy gang ... (nghĩ vụn quanh Giải AFC 2018)

Cảm nghĩ của tôi, nửa ngày sau kết quả trận chung kết VN - Uzbekistan chiều 27/1/2018 tại AFC's U23- 2018, Dã đăng trên fb, giờ chép lại ở đây để lưu.
-----------

Tôi còn chưa kịp viết hết nỗi vui mừng của tôi trước "chiến thắng" - vâng, U23 đã thắng trận chiến lớn nhất, đó là chiến thắng chính mình - của đội tuyển VN, thì niềm vui của tôi đã bị cắt đứt, hệt như cái cây non đang mọc thì bị chặt ngang ngọn.
Vâng, niềm vui và sự tự hào về người VN của tôi đã hoàn toàn biến mất, khi đọc báo thấy tin người hâm mộ VN tìm vào trang fb của cầu thủ Uzbekistan có tên là Sidorov để chửi bới mạ lị anh ta vì cái tội dám đá thủng lưới của đội U23 của VN hôm qua để dành vô địch.
Hãy thử mở báo chí quốc tế ra mà xem. Họ rành mạch phân tích những cái hay, cái dở của từng đội, cả đội nhà lẫn đội đối thủ. Họ không mạt sát, cũng chẳng tâng bốc, mà bình tĩnh khách quan. Và họ thượng võ, tức là nếu họ thua một đối thủ mạnh hơn, thì họ sẽ chúc mừng và ca ngợi đối thủ - một hành động cho thấy họ đến với thể thao để rèn luyện và học hỏi từ những người giỏi hơn mình, để mình sẽ có ngày đến được đỉnh cao ấy.
Ngược lại, nếu họ thắng một đối thủ yếu hơn (tất nhiên!) nhưng đã nỗ lực hết mình, họ cũng sẽ cố gắng tìm ra những điểm đáng khen ngợi để động viên đội bạn, phân tích những khó khăn khách quan khiến đội bạn chưa đạt được kết quả như mong muốn - tất cả, vì tinh thần thể thao, để cùng nhau phấn đấu rèn luyện nhằm đạt được những thành tích lớn lao hơn nữa.
"Thắng không kiêu, bại không nản", là câu châm ngôn tôi đã được học trong môn Công dân giáo dục (giờ gọi là Giáo dục công dân) từ thời tiểu học, và bọn chúng tôi có lẽ ai cũng nằm lòng.
Còn chúng ta thì sao?

Khi đội U23 của VN lọt vào vòng chung kết, có một sự vui mừng tự hào cuồng nhiệt mà tất cả chúng ta đều hiểu, nhưng thật không dễ hiểu và thông cảm nếu ai đó dùng cặp mắt lạnh lùng khách quan từ bên ngoài mà đánh giá.
Cũng trong bối cảnh ấy, khi mọi người VN đều đang lâng lâng trong một cơn mê sảng của sự khát khao chiến thắng, anh chàng Dan Hauer người Mỹ có vợ Việt, với cái nhìn tỉnh táo của người bên ngoài (vì anh ta người Mỹ) và sự hiểu biết gần gũi về tính cách người VN (vì vợ anh ta người Việt) đã buông vài lời giễu cợt, tất nhiên là với một cách không phù hợp với văn hóa VN khi đụng đến những vật kiêng kỵ của người Việt - như những bộ phận sinh dục, và những tên tuổi mà một bộ phận người Việt xem như thần thánh.
Khi ấy, hầu như cả nước (well, ít ra là ... nửa nước) lên cơn phẫn nộ, chửi bới, nhục mạ anh ta vì đã dám động đến một thần tượng trong quá khứ giờ đã được "phong thánh", và giễu cợt thần tượng hiện tại (tức đội U23) sắp được "phong anh hùng" của mình. Báo chí của VN cũng ngay lập tức vào cuộc, gán cho anh ta những cái tên nặng nề như méo mó nhân cách, không xứng đáng gọi là "thầy", thậm chí đòi đuổi cổ anh ta về nước, và lên mặt dạy dỗ anh ta về phải như thế nào mới xứng đáng được sống với những con người anh hùng và đạo đức đầy minh như người Việt cao quý của chúng ta.
Vậy bây giờ chúng ta sẽ nói sao, khi đội U23 đã thực sự không chiến thắng (vì chính chúng ta cũng hiểu rõ để chiến thắng thật là quá khó và phải cần có sự may mắn hoặc những trợ giúp của thánh thần)? Chẳng phải Dan đã đúng khi giễu cợt sự mê sảng của những con người quá khát khao chiến thắng đến độ quên đi lý trí để phân tích những điểm mạnh yếu của đối thủ và của chính chúng ta?
Lẽ ra, khi Dan giễu cợt như vậy, thì những người Việt, vốn trước đây cũng học hỏi được khá nhiều từ những clip dạy tiếng Anh mà Dan đã đưa miễn phí trên youtube, chỉ cần nhẹ nhàng nói với Dan rằng, anh giễu cợt như thế rất không phù hợp với văn hóa VN, và rồi gạt qua sự thiếu hiểu biết về văn hóa ấy, tập trung vào việc phân tích thực lực hai bên để không quá ảo tưởng chiến thắng, đẻ góp ý cho đội tuyển VN những kế sách hòng hy vọng nâng đẳng cấp của mình lên, thì hay biết mấy?
Nhưng không. Dan đã trở thành tội phạm không thể tha thứ, chỉ vì lỡ giễu cợt tính xấu của người Việt trong vòng riêng tư trên nhóm bạn cùng văn hóa và ngôn ngữ với mình, những người cùng nói tiếng Anh.
Vậy bây giờ, khi chúng ta xông thẳng vào trang fb của Sidorov, người đã mang lại chiến thắng cho Uzbekistan - một chiến thắng mà báo chí quốc tế đều cho là xứng đáng - không phải để chúc mừng, chia vui, ca ngợi và học hỏi, mà là để chửi rủa tục tĩu chỉ vì anh ta đã cố gắng hết mình vì màu cờ sắc áo để đem lại chiến thắng cho đất nước anh ta, thì chúng ta có nghĩ gì đến nhân cách cao quý, sự anh hùng, sự tự hào dân tộc của người Việt mà ta đang đòi hỏi anh Dan phải tôn trọng đó không?
Lead by examples (hãy lãnh đạo bằng ví dụ - tức bằng những hành động của chính mình) là một châm ngôn mà tôi được học trong những khóa đào tạo lãnh đạo. H'hen Niê, một cô gái dân tộc Ê đê mà người Kinh của chúng ta thường không quá xem trọng bởi chỉ là một dân tộc thiểu số, đã lẳng lặng làm được điều đó mà không cần nói nhiều. Còn người Việt, chúng ta nói nhiều quá! Và chúng ta cũng làm nhiều lắm - nhưng mà làm ngược lại!!!
Đừng nói nữa, hãy làm đi, và hãy làm chính những điều mà mình thường cao giọng dạy dỗ người khác ấy. Hãy làm đi, chứ đừng ngồi ấy mà đòi hỏi người phải khác làm cho mình. Thì đất nước sẽ khác ngay thôi, người Việt ơi!
PS: Phải viết những giòng này, tôi đau lắm. Nhưng đau thì đau, cũng phải viết thôi! Ít ra là cho con cái của tôi, và cho những học trò vẫn còn muốn nghe tôi.

Thứ Bảy, 13 tháng 1, 2018

Thơ dich: Chẳng phải ... (Not)

Bài thơ dịch tôi đã đăng trên fb sáng nay, giờ đưa về đây để lưu cho dễ tìm. Xin mời các bạn.
--------
CHẲNG PHẢI 
Chẳng phải là tuổi tác
Cũng không phải áo quần
Càng không là cân nặng
Hay màu tóc đen, nâu...
Cũng chẳng là cái tên
Lúm đồng tiền trên má
Bạn là từng quyển sách
Thao thức đọc hàng đêm
Hay chính là tiếng rên
Cố kìm sau hàng lệ
Là nụ cười cố gượng
Sau những phút sầu đau
Là tiếng hát bay cao
Một mình trong phòng vắng
Là khung trời đầy nắng
Của những chuyến đi xa
Bạn chính là ngôi nhà
Nơi dừng chân lữ khách
Là những người yêu dấu
Là điều bạn tin yêu
Là kỷ niệm rất nhiều
Là tương lai sẽ đến
Là những điều đẹp đẽ
Bạn đã vội quên đi
Khi bạn chỉ thấy mình
Qua cái nhìn người khác ...

Bản tiếng Anh xin xem trong hình 
dưới đây:

 

Thứ Ba, 14 tháng 11, 2017

Dân chủ và công luận (để đây, khi rảnh sẽ viết)

Trong khi chờ đợi, các bạn nên đọc bài dưới đây: The role of public opinion in a society

https://tribune.com.pk/story/861573/the-role-of-public-opinion-in-a-democracy/
--------------

In modern society, the voice of the people forms the crux of any legislation or policy in the land. While this facet of societal feedback is prevalent in all societies regardless of the degree of authoritarianism, it is especially true for democratic societies of the world.]
But it is important to first realise and understand what public opinion really is. The term ‘public opinion’ was coined by philosopher John Locke in the 17th century. However, the concept itself predates Locke. Vox populi or ‘voice of the people’ is a similar Latin concept. Today, public opinion is defined in the following way: collective evaluations expressed by people on political issues, policies, institutions and individuals.
It is important to differentiate between public opinion and pressure groups. Public opinion changes policy through passive observations that accumulate amongst citizens. Pressure groups work to change policy actively through direct interaction with policymakers.
Public opinion is important in a democracy because the people are the ultimate source of political power. In theory, a government official has to take public opinion into account whilst deciding on a future course of action. This is not to say that politicians always do what people want. Clearly, there is more statistical incidence of political malcontent today than there were, say, 500 years ago. But even the most unapproachable politician needs to avoid making the majority of a country too displeased. Political parties must maintain a certain level of positive public opinion which is subject to a certain measure of manipulation through mass media and other sources and used to maintain the status quo. That is, however, not to say that public opinion, itself, should be considered a ‘positive social function’. Grantland Rice, a renowned American journalist once said, “A wise man makes his own decisions, an ignorant man follows the public opinion.”
It is important to understand the factors that shape public opinion as a whole. These include social class, education, region, age, gender and ethnic group. Society is not a homogeneous whole. It is made up of components. Each component faces different challenges in its functioning, therefore, members of each component view the world differently. To quote a real life example, on the question of building the Kalabagh Dam, Khyber-Pakhtunkhwa, Balochistan and Sindh are in extreme opposition to this while Punjab stands alone in its support. These differing points of view lead to vying social opinions which look for expanding ‘political’ space. The greater the space that the holders of a worldview can secure for their argument, the greater the chance that this worldview would be incorporated within the general structure of regional or national policy.
A state is built upon the consent of the members of society. A constitution is drafted by the collective will of the people. Just as the state and the constitution are vital organic constructs, so is the primary method of informing them: public opinion.
Published in The Express Tribune, March 31st, 2015.

Vì sao tôi quan tâm đến chuyện của Mai Khôi?

Bài đã đăng trên Nhịp cầu thế giới. Link đây: http://nhipcauthegioi.hu/goc-nhin/VI-SAO-TOI-QUAN-TAM-DEN-CHUYEN-CUA-MAI-KHOI-5781.html
--------

VÌ SAO TÔI QUAN TÂM ĐẾN CHUYỆN CỦA MAI KHÔI?

Thứ ba - 14/11/2017 21:18

(NCTG) “Một khi “công luận” không còn dễ dàng điều khiển, không còn nằm trong tay của riêng một nhóm thiểu số nào - dù đó là thiểu số ưu tú nhất của xã hội - thì lúc ấy chúng ta đã có được mầm mống của một xã hội dân chủ đích thực”.

Nhiều báo chí quốc tế đã đưa tin về hành động mang tính “nổi loạn” của ca sĩ Mai Khôi - Ảnh: bản tin trên tờ “The Guardian”
Nhiều báo chí quốc tế đã đưa tin về hành động mang tính “nổi loạn” của ca sĩ Mai Khôi - Ảnh: bản tin trên tờ “The Guardian”
Có một sự kiện đang làm nóng không gian công cộng trên facebook của người Việt, bắt đầu từ một ca sĩ có tên là Mai Khôi mà từ đây tôi sẽ gọi một cách “vô nhân xưng” (impersonal) là “cô ấy”. Đối với tôi Mai Khôi chỉ là một cái tên bất kỳ, tôi không quan tâm đến Mai Khôi như một nghệ sĩ có tính cách và tên tuổi cụ thể, mà hoàn toàn có thể thay thế cái tên này bằng một tên khác thì những điều tôi viết ở đây vẫn hoàn toàn giữ nguyên ý nghĩa.

Vâng, cô ca sĩ ấy, mà qua những tranh luận gần đây thì tôi hiểu đó là một người có bề dày về các hành động và phát ngôn mang tính “nổi loạn”, vừa làm một hành động hiếm thấy ở Việt Nam. Cô ấy đã đón chào tổng thống Mỹ đến Việt Nam dự hội nghị APEC bằng một biểu ngữ tiếng Anh, dịch ra tiếng Việt có nghĩa đại khái là “Đái vào mặt ông, Trump ạ”.

Một hành động không có gì là “quá quắt”, thậm chí có thể nói là đã khá nhàm, khi so sánh với những gì mà người phản đối Trump đã làm trong thời gian qua ở Mỹ và các nước Phương Tây. Nhưng chắc chắn đó là một hình ảnh rất xa lạ ở một nước Á Đông với ảnh hưởng Khổng giáo hàng nghìn năm và nổi tiếng với những truyền thống như “hiếu khách” đến độ thậm chí người nghèo còn phải “nhịn miệng đãi khách” như Việt Nam.

Vì vậy, sẽ không lạ gì nếu có dư luận lên tiếng. Là một người hoạt động trong lĩnh vực biểu diễn, cô ấy hẳn không xa lạ gì với sự “soi mói” của dư luận về mọi lời ăn tiếng nói, cách ăn mặc và thậm chí đời tư của mình, và cũng chẳng bất ngờ trước các loại phản ứng ở cả hai chiều thuận nghịch của dư luận về bản thân hoặc hoạt động nghề nghiệp của mình. Thậm chí, tôi tin rằng mọi hành vi công cộng của cô ấy - như việc giương biểu ngữ chống Trump mới đây - đều có tính toán để làm sao gây ra tác động đối với dư luận càng nhiều càng tốt. 

Tất nhiên, tôi đoán rằng với cái biểu ngữ “độc đáo” ấy - dù, xin nhắc lại, chỉ là bản sao chép của một trong những cách phản đối của những người anti-Trump, vị tổng thống Mỹ vốn nhiều tai tiếng ngay từ khi mới xuất hiện - cô ấy đã mong nhận được nhiều lời tán thưởng. Và có thể cô đã khá bất ngờ và thất vọng khi thấy bên cạnh không ít lời ca ngợi về sự can đảm (vì dám thực hiện quyền biểu tình tại Việt Nam, wow!), sự thông minh (vì đã khôn ngoan lựa chọn một đối tượng “tấn công” khá “an toàn” là một tổng thống Mỹ - đối tượng luôn hứng chịu sự chỉ trích hợp lý hoặc vô lý của bất kỳ kẻ nào trên thế giới đến mức cảm thấy đó là việc bình thường, chứ không phải là, ví dụ thế, tổng thống Nga Putin hoặc thủ tướng Canada là những người có lượng fan đáng kể ở Việt Nam, hoặc chủ tịch Trung Quốc, như lời thách đố của nhiều người đang phản đối cô ấy một cách khá cực đoan), thì cô còn nhận nhiều lời phản đối rất gay gắt với lời lẽ đôi chỗ rất thô tục và khó chấp nhận, ít ra là theo quan điểm khá bảo thủ và hơi khắt khe của tôi, một người suốt đời làm trong ngành giáo dục. 

Phải nói ngay là những phản ứng ở cả hai chiều khác nhau của dư luận đều không hoàn hảo, điều mà có lẽ chẳng ai ngạc nhiên vì đó là những phản ứng bộc phát tức thời nên chắc chắn là thừa cảm tính mà thiếu logic, đầy phiến diện và chủ quan. Nhưng không giống những scandal ầm ỹ khác cũng liên quan đến giới nghệ sĩ ở Việt Nam, vốn rất mau chóng lụi tàn giữa ngổn ngang các thông tin đáng khác trong tình hình đất nước hiện nay, cuộc tranh cãi giữa phe ủng hộ và phe phản đối cô ca sĩ ấy kéo dài dai dẳng và căng thẳng một cách bất ngờ, đến nỗi một người vốn dĩ không có chút quan tâm gì đến giới showbiznhư tôi cũng phải quan tâm và lên tiếng.

Có lẽ đang có nhiều đang thắc mắc: một bà giáo già về hưu như tôi còn ham hố gì mà lại bỏ thì giờ quý báu của mình ra để dính vào các chuyện thị phi của giới showbiz nhỉ? Vâng, bài viết viết này chính là để giải đáp thắc mắc ấy. 

Dưới đây là câu trả lời đã được tôi cố gắng tối đa để làm cho vắn tắt và dễ đọc nhất.

1. Mặc dù tôi thuộc nhóm không ủng hộ hành vi của cô ấy vì tôi theo tôi nó rất không phù hợp với văn hóa công cộng của người Việt Nam, nhưng đó không phải là lý do khiến tôi phát biểu.

Tôi lên tiếng, trước hết là vì tôi thấy có quá nhiều người lên tiếng “lên lớp” những người đã lên tiếng phản đối hành động của cô ca sĩ kia. Họ cho rằng những kẻ phản đối cô ca sĩ là đang xâm phạm vào quyền tự do biểu đạt của cô ấy, trong khi lẽ ra hành động ấy đáng phải được tôn vinh. Như một người ngoài cuộc, tôi thấy rất rõ - và khá ngạc nhiên vì những người lên tiếng bênh vực cô ấy lại không nhận ra - rằng lời bênh vực kia phản ánh một cách hành xử theo “tiêu chuẩn kép” rất thường thấy ở Việt Nam. Bởi, “quyền tự do biểu đạt” lẽ đâu lại chỉ dành riêng cho cô ca sĩ ấy?
 
Cũng là một cách thể hiện quan điểm, nhưng khó tránh được kẻ ưa người ghét - Ảnh: Internet
Cũng là một cách thể hiện quan điểm, nhưng khó tránh được kẻ ưa người ghét - Ảnh: Internet

Thật vậy, nếu cô ấy có quyền phản đối và chê bai, thậm chí có thể sỉ nhục hoặc xúc phạm (tất nhiên như thế nào là xúc phạm thì tùy thuộc vào cảm nhận của từng người) một người của công chúng (public figure) là tổng thống Mỹ mà không cần có lý do chính đáng (vả lại, ai có quyền đưa ra phán xét thế nào là chính đáng nhỉ?), thì tại sao những người khác lại không có quyền phản đối cô ấy, vốn cũng là một public figure (một celebrity - người nổi tiếng - trong tiếng Anh), và tất nhiên cũng không cần có lý do chính đáng?

2. Đáng sợ hơn, là những người lên tiếng “phản đối người phản đối” lại gồm không ít người tên tuổi - ở một mức độ nào đó - trong làng facebook cả trong và ngoài nước, trong đó có nhiều trí thức, nhà báo, luật sư, giảng viên đại học, với những khái niệm cao cả như quyền tự do dân chủ, những hình ảnh trích dẫn từ báo chí nước ngoài, những trích dẫn hàn lâm, những phân tích về tiếng Anh, về cách chơi chữ, và trên hết là lập luận cao siêu dễ làm người ít học cảm thấy “choáng” vì không đủ trình độ để tranh cãi, và hẳn là đã/đang/sẽ có những người phải lặng lẽ rút lui khỏi cuộc tranh luận không cân sức này.

Có một điều gì đó rất giống tình trạng “học phiệt” ở Việt Nam, nơi các diễn đàn công cộng được chiếm lĩnh bởi một số người có vai vế, có kỹ năng phát ngôn và thừa các khái niệm cao siêu, các ngôn từ hoa mỹ, dù chưa hẳn đã thực sự chứa đựng chân lý. Còn tuyệt đại đa số quần chúng thì thuộc về đám đông thầm lặng, không tiếng nói, không hình hài, và phải chấp nhận cam chịu vì biết là mình thấp kém. 

Bên cạnh vai trò của chính quyền và thể chế chính trị mà trong bài viết này tôi sẽ không đề cập đến vì nhiều lý do, tôi cho rằng chính thái độ cao đạo, trịch thượng của những người có địa vị, có học thức như vậy trên không gian công cộng đã góp phần hạn chế sự đa dạng, đa chiều của công luận, khiến cho tình trạng dân trí của Việt Nam vẫn cứ mãi lẹt đẹt như hiện nay - một điều mà lại cũng chính những con người này luôn miệng lên tiếng sỉ vả, chê bai, rồi lắc đầu ngao ngán buông lửng một câu: “Dân trí thế này thì chả trách...”.

Nhưng cuối cùng, thì việc lên tiếng (rất mất thời giờ) của tôi, và cuộc tranh luận dằng dai quanh vụ scandal của cô ca sĩ ấy có mang lại lợi ích gì cho ai không? Tôi nghĩ là có. Rất rõ ràng, sự tồn tại của mạng xã hội tại Việt Nam đã tạo cho tất cả mọi người thuộc đủ mọi thành phần trong xã hội, dù có địa vị hay không có địa vị, học vấn cao hay thất học, cái quyền tiếp cận những diễn đàn công khai về mọi vấn đề mà họ quan tâm. Những ý kiến đa dạng, đủ phong cách và màu sắc, ít nhiều hợp lý hoặc hoàn toàn vô lý ấy, tất cả họp lại để tạo thành cái mà Phương Tây gọi là “công luận” (public opinion), vốn tự nó có một sức mạnh đáng kiêng dè, đủ để được các nhà nghiên cứu của Phương Tây xem là “cái thắng đối với quyền lực của giới cầm quyền”, và có thể “make or break” cả một “triều đại”. Đó là lý do tại sao tất cả nhà chính trị trên thế giới - độc tài hoặc không độc tài - đều cố gắng khống chế, điều khiển, hoặc ít ra là tạo ra những tác động đến công luận theo cách có lợi cho mình. 

Và một khi “công luận” không còn dễ dàng điều khiển, không còn nằm trong tay của riêng một nhóm thiểu số nào - dù đó là thiểu số ưu tú nhất của xã hội - thì lúc ấy chúng ta đã có được mầm mống của một xã hội dân chủ đích thực. Chứ không phải là sự quan tâm hoặc không quan tâm của các chính khách và truyền thông quốc tế đến tình hình dân chủ và xã hội dân sự của một đất nước nghèo nàn, lạc hậu và đang khao khát vươn lên để theo kịp với đà tiến triển của thế giới.