Trí nhớ nghịch thường

Cái trí nhớ gì mà nghe kỳ cục quá phải không? Tôi mới học được từ này của một người bạn trong thế giới ảo, bác sĩ đàng hoàng, có tên tuổi hẳn hoi nhưng tôi hoàn toàn không biết mặt. Mặc dù vậy, vẫn cứ nhận là bạn, vì ... thấy người sang bắt quàng làm bạn mà lại.

Tôi nghe về cái trí nhớ lạ lùng này từ hôm tôi viết entry "Tôi đã già rồi", ở đây. Cụm từ kỳ cục đó, nó mô tả trí nhớ của chính tôi, một "lão niên" nhưng mà thuộc loại trẻ vì mới ở tuổi đầu 50 hà. Ý tôi muốn nói, tôi đã già, nhưng mà so ra trong số người già thì thật ra tôi vẫn còn ... trẻ. Nghịch thường (paradoxical) quá, phải không nà?

Trí nhớ nghịch thường là paradoxical memory trong tiếng Anh, ông bác sĩ bạn tôi nói dzậy. Nghe xong cụm từ này, tôi thấy "yêu" nó luôn! Vì nghe nó rất hay. Không hiểu người khác thấy thế nào chứ tôi mà nghe cái gì paradoxical là ... tò mò lắm. I love paradoxes, you know, being a paradox myself!

Nói cà rỡn mà chơi thế chứ thật ra khi nghe người bạn bác sĩ "định bệnh" cho tôi rằng trí nhớ (già) của tôi giờ đây hoạt động theo kiểu nghịch thường thì tôi ... lo lắm! Vì, khổ lắm, tôi còn đang đi làm mà, chưa đủ tuổi về hưu, mà nếu hưu rồi thì hu hu hu chắc cũng phải kiếm cái gì làm chứ vì lương hưu của VN có ai sống được đâu?

Vậy mà cái trí nhớ khốn khổ của tôi lúc này nó lại không chịu hoạt động bình thường nữa, mà thích hoạt động theo kiểu nghịch thường cơ. Ôi thôi, bác sĩ phán cho em như thế thì em tiêu rồi bác sĩ ơi!!!!

Nên tôi bèn quyết tâm đi tìm hiểu xem trí nhớ nghịch thường nó ra làm sao, và liệu có cách nào làm nghịch đảo cái trí nhớ nghịch thường này cho nó trở lại bình thường hay không?

Tôi đã tìm, và tôi ... không thấy!!!! Chả tìm thấy trí nhớ nghịch thường đâu cả (hay tại em kém quá bác sĩ ơi?). Nhưng cũng tìm được vài cái đáng đọc, liên quan đến cái trí nhớ già, lão niên này của tôi. Thôi thì không có chó (!), ta tự ... đọc những cái dưới này cũng được (hú hồn!).

Dưới đây là một cái tôi đã tìm thấy, tuy là lấy từ Internet, nhưng nguồn của nó xem ra cũng đáng tin cậy (well at least it's what I think), xin ghi lại đây trước hết là để tự phục vụ (e rằng có ngày cái trí nhớ của tôi nó hoạt động một cách nghịch thường, thì còn có cái để xem lại), sau nữa là để giúp các bạn già của tôi, những người đầu 6x như tôi, hoặc 5x, 4x biết đâu có khi cần đến?

Improving memory: Understanding age relaled memory loss : Cái này hay quá, đúng không?

Đúng "ngay chóc" cái tôi cần: "Cải thiện trí nhớ: Tìm hiểu về việc suy giảm trí nhớ theo tuổi tác". Các bạn đọc ở đây.

Xin trích lại đây 10 lời khuyên giúp cho các lão niên chúng ta đừng có trí nhớ nghịch thường:

1. Exercise - Tập thể dục (chà chà, cái khoản này tôi hơi ... lười, à mà thật ra đâu có lười, chẳng qua là sáng ra ... quên mất vì già rồi mà lại ;-))

2. Keep learning - Học, học nữa (nhưng nhớ đừng có ... "hộc máu" nhé!)

3. Don't smoke - Đừng hút thuốc (cái này mấy ông đàn ông VN hơi .... kém! À quên, giỏi chứ. Giống như Mark Twain đã nói: "Trên đời này không có gì dễ hơn bỏ thuốc. Như tôi đây này, tôi đã bỏ thuốc đến hàng trăm lần rồi chứ ít gì?")

4. Drink alcohol only in moderation - Rượu chè in ít thôi, các bác ạ! (Như Tú Xương đã nói: "Có chăng chừa rượu với chừa trà!)

5. Maintain a healthy diet - Ăn uống điều độ(ok, no comment!)

6. Consider taking vitamins - Bổ sung vitamins khi cần(khổ, làm sao biết khi nào cần bổ sung cơ chứ?)

7. Get a good night's sleep - Đêm ngủ cho đủ giấc (ie, đừng lên mạng nhiều quá!)

8. Be social - Có nhiều bạn bè (good good, tưởng gì chứ cái này thì em xung phong! Không hiểu có thể lấy cái số 8 này thay cho cái số 1 được không bác sĩ ơi? ;-))

9. Manage stress - Giảm stress (đã hẳn! nhưng làm sao để giảm stress nhỉ? trong trường hợp của tôi: đi họp in ít thôi, tránh được là tránh luôn!)

10. Protect your brain from impacts and toxins - Bảo vệ bộ não không bị căng thẳng hoặc những suy nghĩ độc hại (hình như cái này liên quan mật thiết với cái số 9 thì phải?)

Ô, thế thì hóa ra là dễ dàng quá bà con ơi. Sống vui vẻ, điều độ, sẽ có trí nhớ bình thường! Hoan hô y học thường thức! Cứ như thế này, các bác sĩ VN sẽ dần dần giải nghệ thôi!

Hurrah!
---
Viết thêm:
Còn một bài này nữa cũng rất hay, về cùng chủ đề, trên cùng nguồn tư liệu, ở đây. Put your brain to work, hãy bắt não bạn làm việc. Vậy thì viết blog như thế này cũng là một cách chống lão hóa, phải không các bác?

Lại nói về giáo dục sức khỏe và vai trò của truyền thông

Sáng nay thấy trên blog của GS Nguyễn Văn Tuấn bài viết "Nhìn vân tay để đoán bệnh", rồi mở mail ra lại nhận được bài viết này (gửi tự động sau khi đăng ký) của tờ Washington Post viết về cái lợi và cái hại của việc uống rượu [chà, cái này thì chắc là nên dịch để gửi sang blog của bác Hải để giữ lời hứa với bác ấy về cái vụ dịch vật - mặc dù hơi run bị bác Trèo bác ấy dập ;-)] lại nhớ ra một đề tài mình muốn viết từ lâu mà chỉ mới khơi lên nhưng chưa có thời gian để viết, đó là vấn đề giáo dục sức khỏe tại VN.

Nói đến giáo dục theo nghĩa rộng thì không thể không nói đến vai trò của truyền thông. Nhưng ngành truyền thông của VN nói riêng, và các nước thuộc khối XHCN (trước đây) nói chung, ngoài việc có một quan niệm hơi khác về vai trò của truyền thông so với các nước TBCN (truyền thông trước hết phải là công cụ giáo dục chính trị, hình như thế?), còn có một điểm yếu rõ rệt là thiếu tính chuyên nghiệp. Ví dụ việc các tờ báo của ta viết về lãnh vực sức khỏe.

Nói hơi lạc đề một chút: từ "chuyên nghiệp" đang được dùng ở đây được dịch sang tiếng Anh bằng từ professional, mà professional trong tiếng Anh thì ... thứ dữ đấy! Ví dụ, trong các trường đại học, người ta phân biệt các trường chỉ thuần túy academic (có liên quan đến từ liberal arts, sẽ giải thích trong một entry khác khi có dịp), và các trường có các professional schools, mà đặc biệt là Y, Luật, Báo chí, Kinh doanh (Business), và gần đây nhất, là trường Chính sách công (Pulbic Policy). (Cái trường cuối này bắt đầu được quan tâm ở VN là sau mấy cái vụ Lý Quang Diệu thăm VN, rồi các ông GS người Mỹ tư vấn cho chính phủ ta về việc xây dựng trường đẳng cấp quốc tế, chắc là thế!)

Có thể xem cách phân chia các mảng đào tạo của ĐH Yale để có thể thấy rõ sự phân biệt này (Yale có 2 cụm "trường" đào tạo ở trình độ sau đại học là Arts and Sciences tức các trường chủ yếu lý luận giống như ĐH Tổng hợp trước đây, và các trường Professional Graduate Schools gồm Y, Nha, Dược, Kiến trúc, Kinh doanh, Báo chí vv và có cả Giáo dục, Điều dưỡng, Y tế công cộng vv nữa các bác ạ!)

Và có một điều có lẽ trong ngành truyền thông ở VN hiện nay ít ai biết (?), là các columnists (= cây bút chuyên phụ trách một mục trên báo) về những lãnh vực chuyên nghiệp (y tế, giáo dục, kinh tế, chính trị vv) thì ở các nước tiên tiến như Anh Mỹ đều phải được học hành bài bản về lãnh vực đó cái đã. Đó là điều kiện cần (và tất nhiên là chưa đủ). Có khá nhiều nhà báo có bằng cấp rất tử tế, vài cái bằng đại học, rồi thạc sĩ là bình thường, có những người còn có cả bằng tiến sĩ nữa, đơn cử trường hợp James Surowiecki ("thần tượng" (?) của BS Hồ Hải;-)).

Nói như thế, để nói rằng, có khá nhiều việc hiện nay có vấn đề, nhưng nguyên nhân của nó lại không nằm (hoàn toàn) ở nơi mà theo logic hình thức thì phải là nó, mà thật ra lại nằm (một phần) ở nơi khác. Ví dụ, nói đến giáo dục sức khỏe, người ta sẽ nghĩ ngay đến 2 ngành giáo dục và y tế. Nhưng nếu giáo dục và y tế có làm tốt (tất nhiên là hiện nay chưa làm tốt), thì vẫn chưa đủ, thậm chí chẳng thể có tác dụng gì, nếu không có sự hợp lực của ngành truyền thông. Mà truyền thông có khi còn phải đi trước một bước nữa mới phải đấy. Còn tại sao truyền thông bây giờ chưa/không làm tốt, thì lại phải tìm nguyên nhân ở nơi khác nữa. Thật thế!

Bây giờ nếu ai đặt câu hỏi, vậy cuối cùng cái nguyên nhân đó nó là cái gì, tại sao lại như vậy, và giải pháp ra sao, sao biết giải pháp đó là đúng, thì ... ắt là rơi trúng bẫy triết học của bác Hải rồi. Vì lại phải quay về với bản thể luận và nhận thức luận, rồi sau đó là phương pháp luận, để tiến hành nghiên cứu - không phải là một cuộc, mà là nhiều cuộc, và không phải chỉ theo một trường phái hoặc một phương pháp, mà phải nhiều trường phái, nhiều phương pháp. Đề có thể đưa ra những kết luận tạm thời ở những góc độ khác nhau, tạo ra những tranh luận tự do và độc lập, rồi cuối cùng tổng hợp lại mới tạo ra được kết luận hợp lý của một đám đông thông minh. Phải vậy không bác Hải và các bác, các chú các cô khác lâu nay vẫn tranh luận với tôi trên blog của BS Hồ Hải?

Sáng ra, tranh thủ viết vội mấy dòng khi còn sáng suốt, trước khi lao vào một ngày làm việc với các họp hành, lẫn lộn trong các đám đông mà nhiều khi vô thức hơn là hữu thức. À mà hôm nào mình phải trở lại vấn đề đám đông hay thiểu số, liên quan đến thuyết của James Surowiecki mới được! Ai quan tâm đến thuyết này, muốn hiểu nhanh thì thử đọc bài này (tự quảng cáo tí;-))

Ngày tốt lành đến với mọi người!

Thăm trang web của FDA, nghĩ về giáo dục sức khỏe tại VN

Bài viết mới nhất của BS Hồ Hải trên blog của bác ấy về Sáng kiến quản lý thuốc của FDA làm tôi nhớ đến một việc mà tôi vẫn muốn làm từ lâu nhưng chưa có thời gian để làm, đó là viết về thói quen sử dụng thuốc của người VN, kể cả những người có học (kể cả tôi), và qua đó, là việc giáo dục sức khỏe tại VN.

Tôi còn nhớ đã đọc trên trang blog bshohai những comments của các bác sĩ là tại VN, chỉ có người bệnh và thân nhân của họ mới hành nghề thầy thuốc, chứ bác sĩ đâu có (được) hành nghề! Vì khi đến khám bệnh thì người bệnh đã xác định sẵn tôi bị bệnh này, bác sĩ cho tôi làm những xét nghiệm nọ, rồi cho tôi mua thuốc kia, và cũng chỉ định luôn uống trong vòng bao nhiêu đó thì sẽ khỏi! Tôi vẫn nhớ, đọc xong mấy cái comments đó tôi vừa buồn cười, mà có lẽ cũng vừa muốn cười ra nước mắt nữa!

Thời gian tôi học ở Úc (giữa thập niên 1990), điều tôi và các bạn bè của tôi (đều là giới được xem là ... trí thức, đang nhận học bổng sau đại học tại nước ngoài, đa số dạy ở các trường đại học) cảm thấy ... khó chịu nhất, đó là việc không thể mua thuốc trụ sinh (kháng sinh? - antibiotics) để sử dụng mỗi khi ... tự cảm thấy cần, ví dụ như khi viêm họng (là điều mà tôi bị thường xuyên nhất, vì rất hay dị ứng thời tiết và phấn hoa, và rất sợ lạnh). Tôi đã nhiều lần đi bác sĩ (sinh viên du học theo diện học bổng của Úc thời đó được hưởng bảo hiểm y tế - medicare) vì cảm cúm, viêm họng, và hầu như chưa bao giờ được kê toa cho một viên kháng sinh nào!

Tôi cũng nhớ, lúc ấy có một anh Việt kiều rất tốt bụng, thân thiết với bọn tôi, giúp đỡ nhiều điều, và một trong những sự giúp đỡ ấy là ... thỉnh thoảng mua giùm thuốc kháng sinh, vì anh ấy có quen bác sĩ người Việt đang hành nghề tại Úc và có thể nhờ kê toa mua thuốc. Và riêng khoản giúp kê toa mua thuốc ấy đã làm cho anh trở nên một người bạn thực sự (friend in need) hết sức đáng quý, vị anh hùng của những "Việt cộng" đi học là bọn tôi thời ấy.

Kể lể dài dòng như thế, là bởi vì khi tôi lên các trang web mà BS Hồ Hải giới thiệu của FDA, thì mới thấy một rừng thông tin ở trên đó. Tôi không quan tâm đến những thông tin chuyên nghiệp dành cho giới hành nghề y (nói đúng hơn, chẳng đủ trình độ mà quan tâm), nhưng chỉ riêng thông tin dành cho người sử dụng thì cũng đủ làm cho tôi đau đớn mà nhận ra lý do tại sao trình độ dân trí của VN còn kém rất xa so với các nước tiên tiến. Tất cả chỉ do giáo dục mà ra!

Tôi phải nói thêm về từ giáo dục. Ở VN, có một sự hiểu lầm tai hại là giáo dục (education) chỉ là cái gì được giảng dạy trong nhà trường (formal instruction). Trong khi đó, định nghĩa từ "education" trên wikipedia là như thế này:

Education in its broadest sense is any act or experience that has a formative effect on the mind, character, or physical ability of an individual (e.g., the consciousness of an infant is educated by its environment through its interaction with its environment) [...]
(Link: en.wikipedia.org/wiki/Education)
Giáo dục hiểu theo nghĩa rộng nhất là bất kỳ hành động hoặc kinh nghiệm có tác động hình thành trí tuệ, tính cách, hoặc thể chất của một cá nhân (vd ý thức của trẻ sơ sinh được "giáo dục" bởi môi trường xung quanh, thông qua những tương tác của nó với môi trường ấy) [trích dẫn còn nữa, nhưng tạm ngưng tại đây vì đã đủ ý cho entry này]

Với định nghĩa như vậy, và quay trở lại trang web của FDA, mới thấy dân người ta được nhà nước của họ "giáo dục" tốt đến chừng nào. Trước hết, giáo dục không chỉ là việc Bộ Giáo dục. Riêng về giáo dục sức khỏe, thì thử xem riêng trang web của FDA đã góp tay vào việc này với những thông tin như thế nào nhé?

Trang Thông tin cho người tiêu dùng (information for consumers): có nhiều thông tin, nhưng theo tôi một trong những thông tin quan trọng nhất là phân biệt 2 loại thuốc: thuốc không cần toa bác sĩ (tiếng Anh là over-the-counter drugs, viết tắt là OTC drugs), và thuốc bắt buộc phải kê toa (prescription drugs).
Link: http://www.fda.gov/Drugs/ResourcesForYou/Consumers/default.htm

Hoặc một trang khác có liên quan, cũng trên website của FDA là Mua và sử dụng thuốc an toàn (Buying and Using Medicine Safely), trong đó có những chủ đề như Kháng sinh và lờn kháng sinh (antibiotics and antibiotics resistance), hoặc Lạm dụng thuốc giảm đau kê theo toa (Misuse of prescription pain relievers), hoặc Hiểu biết về thuốc không cần toa bác sĩ (Understading Over-the-Counter Medicines), vv.

Vậy còn ngành giáo dục của họ thì sao? Hãy thử xem đọc những yêu cầu về sự hiểu biết và kỹ năng về sức khỏe dành cho học sinh trung học cơ sở (gọi theo kiểu cũ là cấp 2) tại trang này.

Xin trích dịch một ít:
A. Analyze the use and abuse of prescriptions and non-prescription medications (phân tích việc sử dụng và lạm dụng thuốc có toa bác sĩ và thuốc không cần kê toa)
B. Examine social influences on drug-taking behaviors (xem xét các ảnh hưởng về mặt xã hội của các hành vi sử dụng thuốc)
[còn nhiều nhiều nữa ...]

Trên đây là 2 yêu cầu cụ thể đầu tiên trong nhiều yêu cầu trong mục tiêu số 5 về giáo dục sức khỏe dành cho học sinh lớp 6 của bang Texas!

Và đây là mục tiêu số 6 (với những yêu cầu cụ thể không có thời gian để nêu ở đây):
(6) Influencing factors - the student understands how factors in the environment influence individual and community health
(Các yếu tố ảnh hưởng - học sinh hiểu đơợc các yếu tố trong môi trường có ảnh hưởng ra sao đến sức khỏe của cá nhân và cộng đồng)

(Viết đến đây lại nhớ đến cậu bé con trai của ông Lê Vân nổi tiếng với vụ ái tử thi - chẳng biết bây giờ số phận họ ra sao rồi, sau một hồi báo chí làm ầm ĩ khiến họ trở nên nổi tiếng một cách bất đắc dĩ? Cậu bé ấy cũng học lớp 6 thì phải? Nếu bây giờ cậu bé ấy bị bạn bè kỳ thị, không thèm chơi nữa, thì ai chịu trách nhiệm ấy nhỉ?)

Vậy báo chí của người ta thì sao? Hầu như mở ra bất kỳ một tờ báo nào (kể cả báo lá cải thì phải) ta cũng thấy có mục sức khỏe, trong đó có những bài viết (có vẻ) rất chuyên nghiệp (well, cái này phải để cho mấy "bác" nhà ta khẳng định lại mới dược). Ví dụ như báo The Korea Times với bài viết này, chẳng hạn. Hoặc tờ Chinapost (của Đài Loan) với bài này.

Ôi! Nhìn vào chỗ nào cũng thấy mình đầy thua kém! Mà thực ra, người VN mình trí tuệ có kém ai mấy đâu? Việt kiều thế hệ thứ hai có nhiều người thành đạt lắm cơ mà? Mà Việt cộng đi học, cũng đều làm cho bọn sinh viên nước sở tại kính trọng, và ... ghét nữa, vì học gì mà học ghê thế, không để cho người ta học với? Nhưng thế mà dân mình, nước mình thì cứ mãi lầm lạc như thế này?

Thôi thì cứ cố làm được gì thì làm, rồi mọi việc sẽ phải khá lên, phải không?